Historyczne ciekawostki: Gothia - tajemnica Kamienicy

Był początek listopada 1906 roku. W gospodzie Jenknera pod numerem 122 w Kamienicy zebrało się 22 mężczyzn, którzy zostali ojcami założycielami tajemniczej organizacji, którą nazwali „Gothia”. Wśród założycieli znaleźli się wedle pamięci autora wspomnień - Johann i Rudolf Bathelt z domu nr 69, Karl Boszczyk, Franz Daszczyk nr 66, Georg Englert nr 63, Andreas Heinrich nr 210, Georg Jenkner nr 122, Robert Jenkner nr 144, Karl Jenkner, Johann Jaszczyzok nr 222, Ernst Kania, Hans Kladiwa nr 53, Bartholomäus Lorenz nr 74, Ernst Prawitz nr 168, Alfred Polian, Georg Schnür nr 19, Edmund Szczuka będący kowalem i Johann Szczuka. Nie wszystkich adresy były znane. Podobnie też nie jest pewne kto był pierwszym przewodniczącym, ale najpewniej był to Bartholomäus Lorenz, którego Hans Pohla poznał, gdy dołączył do organizacji w październiku 1913 roku.

Każdy zainteresowany wstąpieniem do Gothii, musiał wziąć udział w przynajmniej dwóch lub trzech spotkaniach, które odbywały się co dwa tygodnie w soboty. Zebrania były wśród członków znane jako „AT”. Wstępując do organizacji, nowy członek zobowiązany był do wyboru nowego imienia z „Kalendarza Germańskiego”, a następnie przechodził w obecności świadków chrzest. Rytuał polegał na wylaniu pół litra piwa na głowę „chrzczonego”, po czym starsi członkowie Gothii witali nowego uściskiem dłoni, który uznawano za akceptację.

Towarzystwo brało aktywny udział w różnych niemieckich wydarzeniach narodowych. Według wspomnień Hansa Pohli, jedna z głośniejszych sytuacji, miała miejsce 28 czerwca 1914 roku. Doszło wówczas do dużego starcia między radykałami. Z jednej strony spotkały nacjonalistyczne organizacje niemieckie, a wśród nich także Gothia, z drugiej natomiast członkowie Sokoła, czyli polskiego Towarzystwa Gimnastycznego, które także w oczach części niemieckich bielszczan również uchodziło za radykalnie nacjonalistyczne. Bielska sekcja Sokoła powstała w roku 1904 i w czerwcu 1914 planowała obchodzić swój okrągły jubileusz. Na obchody zaproszono liczne delegacje z Galicji i Śląska Cieszyńskiego, planowano uroczysty przemarsz ulicami obu miast. TG Sokół nie otrzymał jednak oficjalnej zgody od władz krajowych w Opawie, a mimo to, zdecydowano się na organizację łamiąc przy tym prawo. Manifestacja Sokołów, która z polskiej Białej miała przejść do Bielska mającego wyraźnie niemiecki charakter, odbierano jako prowokację. Tym słowem posłużył się także Gustav Josephy, który był silnym głosem przeciwko obchodom na terenie Bielska.

Atmosfera była zatem napięta. Polacy, którzy przybyli do Bielska, nie zostali wypuszczeni z pociągów przez policję i tłum Niemców, więc udali się dalej, wysiadając na dzisiejszej stacji Bielsko-Biała Lipnik. Stamtąd udali się w kierunku Mostu Kukułczego (niem. Kukukschbrücke), czyli dzisiejszą ulicą PCK nad rzeką. Tam spotkali się z masową kontrmanifestacją niemieckich towarzystw z Bielska, które nie chciały pozwolić Sokołom na przekroczenie rzeki. Polscy manifestanci znajdowali się w asyście policji. Ostatecznie doszło do przepychanek i bijatyki zarówno na moście, jak i w korycie rzeki. Wskutek znacznej różnicy w źródłach, które inspirowane były ówczesną polityką, nie sposób stwierdzić jednoznacznie która strona była bardziej agresywna i rozpoczęła fizyczną awanturę.

Członkowie Gothii brali udział w tym zdarzeniu, a też niemal wszystkich powołano wkrótce do wojska z uwagi na wojnę, która wybuchła tegoż samego dnia, czyli 28 czerwca 1914 roku. Z 22 członków, Emil Gaida z domu nr 278 poległ w kwietniu 1915 r. Do 1916 obchodzono co roku w listopadzie jubileusz powstania Gothii. W Cygańskim Lesie znajdowała się gospoda „Sowa”, gdzie obchody zorganizowano w 1916 pod hasłem „Wieczór ojczysty”. W uroczystościach uczestniczył wówczas między innymi Hans Pohla i Victor Hetschko, który wyemigrował po II wojnie światowej do Stanów Zjednoczonych. Obaj byli wówczas na przepustce z wojska.

We wrześniu 1919 roku doszło do fuzji kilku niemieckich towarzystw w Kamienicy, w gospodzie Johanny Snatschke. Pohla wspomina, że była niedziela, a Bartholomäus Bulowski z domu nr 12 brał ślub z panną Nitsch z Wilhelmshof (pol. Dwór Wilhelma, dzisiaj okolice Zieleni Miejskiej przy ul. Armii Krajowej). Połączyły się wówczas cztery organizacje - Deutsche Schulkreuzer-Verein (pol. Niemieckie Towarzystwo Krążowników Szkolnych, Nordmark, Gemischte Chor (pol. Chór Mieszany) i Gothia. Przyjęto wówczas nazwę Deutsche Vereinigung Gothia, Kamitz (pol. Niemieckie Stowarzyszenie Gothia, Kamienica). Jej przewodniczącym ponownie został Bartholomäus Lorenz. Do 1922 roku Pohla udzielał się również w mieszanym chórze, któremu dyrygował nauczyciel Victor Polian, a następnie nauczyciel Paul Bathelt i urzędnik Robert Karetta, którego brat Erwin grał na pianinie, a po wojnie osiadł w Brunszwiku. Od 1908 roku do 1919 na każdym spotkaniu śpiewano hymn Gothii, którego słowa ułożono w rytm pieśni „Der Gott, der Eisen wachsen ließ, der wollte keine Knechte”. Pieśń Gothii miała charakter patriotyczny i chwaliła samą organizację, wspominając jej oficjalne barwy, czyli czerń, zieleń i złoto na błękitnej tarczy.

Gothia, poza działalnością na rzecz wychowania fizycznego w duchu nacjonalistycznym, prowadziła regularne spotkania i posiadała zorganizowaną bibliotekę. Członkowie organizacji musieli pielęgnować takie wartości jak patriotyzm i braterstwo, ale też rozwijać swoją wiedzę. Towarzystwo przestało istnieć po niespełna 40 latach istnienia. Wybuch wojny w 1939 roku skutecznie wpłynął na ciągłość funkcjonowania, natomiast rok 1945 przyniósł kres wojnie, Gothii i wszystkiemu co z nią było związane. Szczątkowe informacje udało się zachować z nielicznych zapisków oraz relacji nieżyjących już świadków.

Bibliografia:
A. Kremsa, Kamitz das deutsche Dorf der Sprachinsel Bielitz-Biala, Braunschweig 1995.
W. Kuhn, Geschichte der deutschen Sprachinsel Bielitz (Schlesien), Wurzburg 1981.
J. Kachel, Bitwa nad Białą: w cieniu wielkiej wojny, Bielsko-Biała 2014.