Historyczne ciekawostki: Wymazany ślad bialskiego geografa i historyka?

W 1878 roku przyszedł na świat w Białej Erwin Hanslik. 16 lutego będą jego 148 urodziny. Po edukacji, którą odbył w niemieckich szkołach w Bielsku, rozpoczął studiowanie geografii. Rodzice Hanslika wychodzili z założenia, że wyksztalcenie w niemieckich szkołach pozwoli mu na rozwój kariery w ramach austro-węgierskiej państwowości. Po studiach rozpoczął pracę w bielskim gimnazjum, jednak 5 lat później wyjechał do Wiednia. Tam też ukończył habilitację, choć popularnonaukowe strony podają rok 1911, to wskazują pracę naukową, która została drukiem wydana już 1909 roku. Już wtedy Erwin Hanslik był oficjalnie cesarsko-królewskim profesorem. Jedyne zdjęcie jakie zachowało się do dzisiaj przedstawia go w wieku 25 lat.

Habilitacja Hanslika opierała się o pracę pt. „Biala, eine deutsche Stadt in Galizien. Geographische Untersuchung des Stadtproblems” (pol. Biała, niemieckie miasto w Galicji. Badanie geograficzne problemu miasta). Chociaż na pierwszy rzut oka sam tytuł brzmi jak rozprawa, która pomija polski charakter Białej. Nic bardziej mylnego. Hanslik dorastając w polskiej rodzinie i spędzając większość swojej młodości na pograniczu, był pionierem w kontekście badań nad austriacką tożsamością, którą w dużej mierze opierał o własne doświadczenia. Jako miłośnik gór był członkiem Beskidenverein (pol. Towarzystwa Beskidzkiego). Prawdopodobnie podczas wędrówki do Międzybrodzia wpadł na ideę, która sprawiła, że zainteresowały się nim znane osobistości jak chociażby artysta secesyjny Gustav Klimt czy francuski pisarz Romain Rolland. Swoje tezy wygłaszał między innymi na łamach pisma „Viertlejahrschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte” (pol. Kwartalnik historii społecznej i gospodarczej). Do czasu powstania francuskiej szkoły Annales było to jedyne apolityczne czasopismo naukowe w tej dziedzinie.

Na czym polegał fenomen Hanslika? Podczas górskiej wycieczki stwierdził, że nie istnieje Środkowa Europa. Uważał, że Europa podzielona jest na Wschodnią i Zachodnią, a linia granicy przebiega przez jego rodzinne miasto. Był to zalążek jego rozważań na temat kształtującej się tożsamości austriackiej. Znając doskonale kulturę polską, jak i niemiecką, twierdził, że zachodni świat jest przestarzały. Twierdził, że kultura słowiańskiej rozwija się i osiągnie wkrótce swój szczyt, podczas gdy kraje zachodnie zostaną w tyle. Według Hanslika istniała zatem potrzeba istnienia państwa, które będzie mostem dla silnych narodów tworzących jego podstawę. Tym państwem miała być Austria, którą po pierwszej wojnie nazywał „drugą Austrią”.

W 1915 roku założył Instytut Badań Kulturowych. Była to prywatna inicjatywa, która zakładała odtworzenie cesarstwa austriackiego w nowej formule. Pu upadku monarchii przeszedł na emeryturę z powodów zdrowotnych. Odbywał liczne podróże, między innymi do Włoch, Grecji i Tunezji, ale też dalej do krajów Orientu. Przed pierwszą wojną światową zdążył także zorganizować dla wiedeńskiej Uranii ekspedycję do Egiptu w latach 1913-1914. Podczas wyjazdu doszło do wypadku, po którym do końca życia cierpiał na światłowstręt. Z tego też powodu do jego ekscentrycznego uosobienia doszedł także specyficzny wygląd. Chodził bowiem ze specjalnym gumowym parasolem na głowie. Po wojnie zaczęły się też objawia u Hanslika problemy psychiczne. Był pacjentem Juliusa Wagnera-Jaueregga, zdobywcy nagrody Nobla, który leczył go zarażając malarią. Zbliżająca się era narodowego socjalizmu przyniosła Hanslikowi pogorszenie stanu zdrowia. Załamanie nerwowe w połowie lat 30. sprawiło, że został pacjentem w szpitalu Am Steinhof (dzisiaj Otto Wagnera), gdzie bezskutecznie starano się go leczyć. Ostatecznie został stamtąd przewieziony w 1940 roku do zamku Hartheim, gdzie w ramach akcji T4 od 1940 roku dokonywano eutanazji na osobach chorych psychicznie oraz innych uznanych za „bezwartościowe”. Niemcy wymordowali tam ponad 10 tys. więźniów obozów koncentracyjnych, w tym znaczną grupę kapłanów z Polski.

Prof. Erwin Hanslik padł ofiarą zbrodniczej polityki III Rzeszy. Zostawił po sobie jednak interesujące teksty, które z dzisiejszej perspektywy zdają się być raczej pseudonaukowe. Na uwagę zasługuje jednak książka, którą wydał na temat Białej. To nieocenione źródło informacji, które zostało bardzo dobrze opracowane. Jako, że była to praca habilitacyjna, pozycja uwydatnia dobry warsztat naukowca, który rozumiał problem pogranicza. Wywodząc się z polskiej rodziny, znał doskonale język, dzięki któremu sprawnie korzystał z polskich źródeł naukowych, podobnie jak z niemieckich. W swoich tekstach nie stronił od polskich nazw, które używał nierzadko częściej niż niemieckich, co widać chociażby w kontekście Lipnika. Jego poglądy były zmienne w czasie. Obserwował rosnącą populację Polaków w Białej, a jednocześnie spadającą liczbę Niemców. Chwalił drobnomieszczaństwo, a jednocześnie widział jak jego przemyślenia raz wykluczają się z rzeczywistością, a innym razem okazują się prorocze. Z dzisiejszej perspektywy już wiadomo, że Austro-Węgry nie tylko przestały istnieć, ale też nie powstała „druga Austria”. Jego syn wierząc w ideologię nazistowską sam nie zdawał sobie sprawy, że dwa lata po liście, który wysłał do bielskiego pastora Richarda Wagnera z hitlerowskim pozdrowieniem na końcu, jego ojciec zostanie zamordowany z rąk nazistów.

Hanslik, widząc otaczającą go rzeczywistość, był świadomy, że teoria o „moście między Wschodem i Zachodem” nigdy się nie sprawdzi. Obawiał się o przyszłość swojego rodzinnego miasta i jego otoczenia widząc rosnące antagonizmy. Niejako przewidział upadek ciąg fatalnych wydarzeń, od Anschlussu Austrii, przez wybuch drugiej wojny światowej, po jej koniec, którego nie było dane mu doświadczyć. Prace Hanslika były nowatorskie z uwagi na aspekty, które poruszał podczas swoich badań. Wśród nich wyróżnia się kwestia urbanistyki, w postaci analizy tkanki miejskiej poprzez obserwację domostw i ich stylu budowy. Patrząc krytycznie na jego teksty, można z łatwością odrzucić tezy pseudonaukowe, a jednocześnie czerpać pełnymi garściami z przygotowanych przez niego materiałów, chociażby w postaci map. Te bardzo lubił tworzyć, a dzięki ich dokładności, możemy sobie wyobrazić jak wyglądała przestrzennie dawna Biała. Oryginalną mapę Hanslika w powiększeniu, można było do niedawna zobaczyć na budynku dawnego magistratu przy placu Wojska Polskiego. Została zdjęta na czas remontu, ale pozostaje nadzieja, że jako cenne źródło wiedzy o przeszłości miasta, wróci zaraz po przeprowadzce Centrum Informacji Turystycznej.

Bibliografia:
M. Pelc, Erwin Hanslik a jeho hledani rakouske identity [w]: Naviditelná loajalita? Rakoušané, Němci, Češi v české kultuře 19. Století, red. Václav Petrbok, Taťána Machalíková, Praha 2016.
E Hanslik, Biala, eine deutsche Stadt in Galizien. Geographische Untersuchung des Stadtproblems, Cieszyn 1909.
R.E.Wagner, Das Buch der Bielitz-Bialaer Chronika, Poznań 1938.