55 lat temu z bielskich ulic zniknęły tramwaje. Dziś znów "wprawiliśmy" je w ruch

Tramwaje pojawiły się w Bielsku pod koniec XIX wieku i szybko stały się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów miejskiego krajobrazu. Były znakiem nowoczesności, ale też bardzo praktycznym środkiem transportu w rozwijającym się przemysłowym mieście. Łączyły ważne punkty Bielska, dowoziły mieszkańców do pracy, szkół, urzędów, dworca i miejsc wypoczynku. Przez wiele lat były codziennością, której dźwięk i widok na stałe wpisały się w pamięć kilku pokoleń bielszczan.

Przez pierwsze dekady podstawą bielskiej komunikacji tramwajowej była linia nr 1. Łączyła okolice dworca kolejowego z centrum miasta i Cygańskim Lasem, prowadząc przez najważniejsze punkty ówczesnego Bielska. To właśnie ona przez lata stanowiła główną oś tramwajowego układu komunikacyjnego.

Dopiero po II wojnie światowej sieć została uzupełniona o drugą linię. Linia nr 2, uruchomiona w 1951 roku, połączyła dworzec z Aleksandrowicami (Hulanka). Jej powstanie miało odpowiedzieć na rozwój miasta i budowę osiedli mieszkaniowych wzdłuż ulicy Piastowskiej.

W praktyce bielska sieć tramwajowa była więc niewielka. Z czasem coraz częściej mówiono o jej problemach. Tabor się starzał, infrastruktura wymagała remontów, a utrzymanie torowisk, sieci trakcyjnej i zaplecza technicznego było kosztowne. W realiach lat sześćdziesiątych coraz silniej przebijało się przekonanie, że przyszłością komunikacji miejskiej są autobusy. Miały być bardziej elastyczne, łatwiejsze w prowadzeniu nowych tras i mniej kłopotliwe przy zmieniającym się układzie drogowym miasta.

Takie myślenie nie było charakterystyczne wyłącznie dla Bielska-Białej. W wielu polskich miastach w tamtym czasie tramwaje traktowano jako środek transportu przestarzały, wymagający dużych nakładów i utrudniający rozwój ruchu samochodowego. Dziś może to brzmieć paradoksalnie, ale wówczas likwidację torów często przedstawiano jako element modernizacji miasta.

W Bielsku-Białej szczególne znaczenie miały także warunki lokalne. Tory, szczególnie linii nr 1, przebiegały przez ciasne, śródmiejskie ulice, gdzie tramwaje dzieliły przestrzeń z rosnącą liczbą samochodów. Rozwój motoryzacji sprawiał, że komunikację szynową coraz częściej postrzegano jako przeszkodę w usprawnianiu ruchu. Zamiast modernizacji całej sieci wybrano więc jej stopniowe ograniczanie.

Likwidacja bielskich tramwajów nie nastąpiła z dnia na dzień. Był to proces rozłożony na etapy. Najpierw ograniczano kursy i skracano trasy, później zamykano kolejne odcinki. Jako pierwsza zniknęła linia nr 2 do Aleksandrowic. Była młodsza od „jedynki”, ale to właśnie ona wcześniej przestała funkcjonować. Jej likwidacja była zapowiedzią końca całej komunikacji tramwajowej w mieście.

Następnie przyszła kolej na linię nr 1. Ta trasa miała dla Bielska szczególne znaczenie, bo była najstarsza i najbardziej symboliczna. Przez dziesięciolecia łączyła dworzec, centrum i Cygański Las, czyli miejsca ważne zarówno dla codziennego życia mieszkańców, jak i dla rekreacyjnego charakteru miasta. W ostatnim okresie jej funkcjonowania tramwaje kursowały już jednak tylko na skróconym odcinku.

Ostateczny finał nastąpił 30 kwietnia 1971 roku. Tego dnia tramwaje po raz ostatni obsłużyły ostatni zachowany odcinek linii nr 1. Wieczorem ostatnie wagony zjechały do zajezdni przy ulicy Partyzantów. W ten sposób zakończyła się ponad siedemdziesięciopięcioletnia historia bielskiej komunikacji tramwajowej.

Z perspektywy ówczesnych władz decyzja mogła wydawać się praktyczna. Autobusy nie wymagały torowisk ani sieci trakcyjnej, mogły łatwiej zmieniać trasy, omijać remonty i docierać do nowych części miasta. Były też zgodne z ówczesnym wyobrażeniem nowoczesnej komunikacji miejskiej, w której coraz większą rolę miała odgrywać motoryzacja i transport drogowy.

Dziś tamta decyzja budzi więcej wątpliwości. Współczesne miasta ponownie inwestują w komunikację szynową, ograniczanie ruchu samochodowego w centrach i ekologiczny transport publiczny. Z tej perspektywy likwidacja bielskich tramwajów wydaje się nie tylko decyzją techniczną czy organizacyjną, ale również stratą części miejskiej tożsamości. Z ulic zniknęły tory, słupy trakcyjne, wagony i charakterystyczny dźwięk tramwaju, który przez dziesięciolecia był jednym z elementów codzienności Bielska.