Historyczne ciekawostki: Zapomniana sztuka?

Rasenplan, bo tak nazywa się dramat, to tekst Carla Hoinkesa o trudnym czasie kontrreformacji. Nazwa odnosi się do rzeczywistego miejsca na terenie dzisiejszego Bielska-Białej, gdzie dochodziło do tajnych nabożeństw. Pierwsze wydanie ukazało się w 1935 roku dzięki braciom Hohn i już w tym samym roku wystawiano sztukę na deskach bielskiego teatru. Ówczesna społeczność Bielska, której duża część była związana z Kościołem Ewangelicko-Augsburskim, mocno utożsamiała się ze spektaklem.

Graniczną datą, od której rozpoczęła się kontrreformacja jest rok 1620, kiedy Habsburgowie po zwycięskiej dla siebie bitwie pod Białą Górą rozpoczęli swoje działania przeciw ewangelikom. Odebrano im wówczas kościół parafialny, a następnie wyrzucano kapłanów ewangelickich i nauczycieli z miast. W Bielsku stawiano silny opór wobec kontrreformacji. Bielszczanie wysyłali swoje dzieci do tajnych szkół, zwanych „Winkelschulen”, zaś Bielsko było ważnym ośrodkiem przemytu treści protestanckich dalej do Polski oraz na Węgry, czym zajmowali się handlarze sprzedający książki. Bliskość granicy oraz okoliczny góry pozwalały schronić się starszym duchownym, którzy przebrani za rolników przemykali do miasta, aby w prywatnej przestrzeni odprawić nabożeństwo. Nierzadko robili to także w lasach. Przez swoją specyfikę, kapłanów tych nazywano prześmiewczo „kaznodziejami z buszu”. Główne miejsce znajdowało się nieopodal Koziej Góry, na południe od Mikuszowic.

Cesarska administracja wraz z katolickim duchowieństwem starała się tropić nielegalne zgromadzenia. Likwidowano tajne szkoły oraz nakładano wysokie kary na tych, którzy udzielali schronienia ewangelickim księżom. Założono nawet sierociniec w Cieszynie, a następnie w Ustroniu, który służyć miał katolicyzacji ewangelickich sierot. Nawet misja jezuicka nie odnalazła jednak szerokiego poparcia w Bielsku. Miasto pozostało „matką luterańskiej herezji” jak wówczas je nazywano. Dzięki czynnemu oporowi mieszkańców oraz protestanckich właścicieli Bielska, miasto to po podziale Śląska w 1742 roku pozostało jedynym miastem w monarchii Habsburgów, gdzie luteranie stanowili większość. Miało to także ekonomicznie pozytywne skutki. W samym Cieszynie w latach 1624-1734 liczba sukienników spadła z 56 do zaledwie 3. W tym czasie w Bielsku wzrosła do 271 na rok 1734. Cech włókienniczy nie tylko udoskonalił metody produkcji, szczególnie w czasie trwania wojny trzydziestoletniej, ale też rozszerzył sprzedaż sukna na Polskę oraz Węgry.

Hoinkes był mocno związany z bielską parafią ewangelicką. Mając dostęp do źródeł historycznych, oparł swój tekst na rzeczywistych sytuacjach, wykorzystując przy tym prawdziwie imiona i nazwiska. Autor pieczołowicie dbał o wszystkie szczegóły, aby maksymalnie oddać realizm ówczesnych wydarzeń. Choć niewiele tekstów zachowało się do dzisiaj, ten jest dostępny i trwają nad nim prace. Być może po ponad 90 latach znów będzie okazja zobaczyć sztukę na deskach teatru?

Bibliografia:
C. Hoinkes, Rasenplan, Bielitz 1935.